Podcast (mens-in-wording): Play in new window | Download
Subscribe: Apple Podcasts | Spotify | Email | RSS | More
Dissociatie is geen stoornis, maar een oplossing (over wandelende hoofden en de kramp van het fixen)
Wanneer we in de hulpverlening horen dat een cliënt of patiënt ‘dissocieert’, gaan alle alarmbellen af. De DSM beschrijft het als een onderbreking van het normale psychische functioneren: het gevoel los te raken van je lichaam, je omgeving of je herinneringen.
Onze eerste reflex als behandelaar? We willen ingrijpen. We willen de ander terughalen naar de realiteit, het probleem oplossen en zorgen dat iemand weer ‘normaal functioneert’.
In aflevering 14 van Mens in Wording keren traumatherapeut Suze Maclaine Pont en huisarts Karen Smets dit perspectief radicaal om: dissociatie is niet het probleem, het is de meest briljante oplossing die je zenuwstelsel ooit heeft bedacht.
Het brein is niet de baas
Onze hele maatschappij is ingericht rond het idee dat onze hersenen het controlecentrum zijn van wie we zijn. We identificeren ons met ons denken.
Maar kijk eens naar de embryologie: een eencellig organisme groeit, deelt zich en organiseert een compleet lichaam met organen, armen en benen láng voordat er ook maar één hersencel is gevormd. Er is een dieper liggend, zelforganiserend principe dat ons stuurt.
Wanneer we opgroeien in een wereld die te snel gaat, waar te veel prikkels zijn of waar het onveilig is om onze natuurlijke vertraging te volgen, raakt ons systeem overspoeld. Omdat we de situatie niet kunnen ontvluchten, grijpt ons lichaam naar de ultieme noodrem: we koppelen los. We trekken ons terug in ons hoofd en worden wat Karen treffend noemt: “wandelende hoofden op hele smalle lichamen.”
De vele maskers van dissociatie
Dissociatie ziet er lang niet altijd uit als iemand die apathisch voor zich uit staart. Het verstopt zich in heel geaccepteerde maatschappelijke patronen:
- Fawnen (pleasen uit doodsangst): Jezelf volledig wegcijferen en afstemmen op de behoeften van de ander, omdat je eigen verlangens of emoties vroeger tot levensgevaarlijke afwijzing leidden.
- De to-do-lijst als schild: Keihard doorwerken, presteren en organiseren om maar niet te hoeven voelen wat er in je lijf gebeurt.
- De film-modus: Door de stad of over je werk lopen met het gevoel dat je toeschouwer bent van een toneelstuk waarin je zelf meespeelt.
Het zijn allemaal manieren om een overweldigende realiteit behapbaar te houden.
Waarom je een cliënt er niet zomaar uit moet trekken
Wat gebeurt er als een therapeut krampachtig probeert een cliënt uit zijn dissociatie te halen?
Je pakt iemands enige beschermlaag af. Als je de dissociatie doorbreekt zonder dat er een diepe bedding onder ligt, stuit de cliënt direct op de rauwe doodsangst en paniek waarvoor hij ooit moest vluchten. Als de therapeut dán zelf bang wordt van die existentiële angst, schiet iedereen opnieuw in de kramp.
Echte hulp bij dissociatie vraagt niet om trucjes om iemand snel te laten aarden. Het vraagt om:
- Zelf steun toelaten: Als behandelaar zó stevig verankerd zijn in je eigen bronnen en zenuwstelsel dat je niet bang wordt van de paniek van de ander.
- Het ritme van een schip: Eenvoud en voorspelbaarheid creëren. Duidelijke kaders over wat er wel en niet toe doet, zodat het zenuwstelsel stap voor stap kan wennen aan veiligheid.
- Onvoorwaardelijke aanwezigheid: De ander laten ervaren dat hij er ook mag zijn als hij even helemaal niets voelt of juist doodsbang is.
Pas wanneer een mens voelt dat hij niet gefikst hoeft te worden om veilig te zijn, durft het lichaam de controle langzaam terug te geven aan het natuurlijke, zelforganiserende principe.
Wil je dit dieper onderzoeken?
- Beluister de podcast: Luister aflevering 14 van Mens in Wording via Spotify of Apple Podcasts.
- Kom naar onze lezing (12 december): Suze en Karen staan op 12 december live op het podium nabij Antwerpen voor een verdiepende avond over zenuwstelselregulatie, bedding en mens-zijn. Bekijk alle informatie en reserveer je plek.